Manifest destiny

Manifest destiny har røter tilbake til kolonitida, då puritanarar slo seg ned i New England på 1600-talet og etablerte eit republikansk styre med sterke teokratiske trekk. Sentralt i puritansk ideologi var Jean Calvin si lære om predestinasjon. Puritanarane såg ikkje berre på seg sjølve som Guds utvalde folk, men hevda at samfunnsmodellen deira, den heilage samfunnsorden, var eit uttrykk for Guds vilje. Dei hadde skapt ein city on a hill, eit fyrtårn som skulle vise andre vegen fram til det gode, gudsvelsigna samfunnet. Ideen om USA som eit mønstersamfunn for framtida vart forsterka etter den vellykka sjølvstendekrigen (1775–1783) og etableringa av den amerikanske republikken.

Frå byrjinga av såg kolonistane det naturleg at koloniane skulle ekspandere vestover, og den ideologiske utviklinga av manifest destiny heng også saman med settlarkolonialismen slik den kom til uttrykk i USA. Der skulle den sjølvstendige, frie bonden, som eigde si eiga jord, vere berebjelken i republikken. For at det skulle vere nok jord til alle, låg det i korta at USA måtte ekspandere. USAs tredje president Thomas Jefferson (1801–1809) sysla med tankar om at USA burde ekspandere til Canada og Cuba for å skape nok jord til å oppretthalde ei befolkning med frie bønder. Fortrenginga av urfolk og koloniseringa av landområda deira tilførte manifest destiny ein geopolitisk dimensjon med misjonerande og rasistiske trekk. I samtida var både indianarar og meksikanarar sett for å vere underlegne angelsaksarane, og dei måtte vike for den kvite mannens sivilisasjon.

Uttrykket manifest destiny vart truleg først brukt av John Louis O'Sullivan (1813–1895), som var redaktør for ei av demokratane sine partiaviser. I 1845 argumenterte han for at USA skulle annektere Texas, ein sjølvstendig republikk som gjorde opprør mot Mexico i 1836, og Oregon-territoriet, som Storbritannia kravde. O'Sullivan brukte uttrykket først og fremst defensivt. I tråd med Monroe-doktrinen var det opphaveleg meint som eit varsel til stormaktene om å ikkje stå i vegen for USA sin naturlege ekspansjon. Snart fekk manifest destiny ein meir offensiv karakter og blei ein sentral del av den utanrikspolitiske debatten midt på 1800-talet. Skiljelinjene følgde partipolitisk identitet, der whigpartiet, seinare republikanarane, var imot ekspansjon, medan demokratane, spesielt i Sørstatane, var for.

USAs vestlege ekspansjon på 1800-talet hadde manifest destiny som ideologisk bakteppe, og fekk store konsekvensar både for USAs geografiske vekst og for den økonomiske utviklinga som følgde. Oregon og Texas vart med i USA i 1840-åra, og den nordlege delen av Mexico vart erobra i krigen i 1846–1848. Etter borgarkrigen (1861–1865) kjøpte USA Alaska frå Russland (1867) og ekspanderte vidare vestover gjennom indianarkrigane på 1870-talet. Etter krigen mot Spania i 1898 hadde USA fått oversjøiske koloniar i Karibia og i Stillehavet, som Cuba og Filippinane. I tillegg kom erobring av Hawaii i 1898, og etter 1900 sikra amerikanarane kontroll over Mellom-Amerika. Manifest destiny spelte ei viktig ideologisk rolle i USAs overgang frå koloni til imperiemakt.

Men manifest destiny blir brukt ulikt avhengig av den historiske konteksten. Midt på 1800-talet hadde ideologien klare geopolitiske målsettingar. Ekspansjonen gjorde det mogleg for USA å handheve Monroe-doktrinen for å halde europearane unna Latin-Amerika og konstruere ein amerikansk nasjonal identitet. Mot slutten av 1800-talet vart manifest destiny prega av sosialdarwinistisk tenking og misjonstanken, der målsettinga ifølgje samtidas språkbruk var å spreie dei overlegne amerikanske verdiane og institusjonane til andre folk og land med ein annan kultur og rase.

Manifest destiny hadde felles ideologiske trekk med den imperialistiske politikken hos dei europeiske stormaktene, som for eksempel The White Man’s Burden. Trass i idealistisk retorikk var manifest destiny og imperiebygging uttrykk for realpolitiske målsettingar i amerikansk utanrikspolitikk: Det dreidde seg om sterke amerikanske økonomiske interesser og strategiske behov for å behalde kontroll over imperiets ressursar. Slik fungerer manifest destiny som ei ideologisk, idealistisk forkleding av USA sine eigeninteresser.

I tiåra før og etter borgarkrigen (1861–1865) var mange politikarar kritiske til manifest destiny. Fleire var motstandarar av USAs erobringskrig mot Mexico, mellom andre seinare presidentar som Abraham Lincoln (1861–1865) og Ulysses S. Grant (1869–1877), som angra på si deltaking i krigen mot Mexico.

Mange meinte at manifest destiny ikkje avspegla amerikanske verdiar, ettersom ideologien ikkje let andre land og folk bestemme over si eiga utvikling, men heller tvang dei inn i eit amerikansk framandstyre. Kritikarane argumenterte også for at vestleg ekspansjon, som låg implisitt i manifest destiny, ville ha enorme kostnader for USA. Territorial utviding ville bringe USA i krig med Mexico, men enda verre var at det ville aktualisere spørsmålet om spreiing av slaveriet. Ein frykta òg at det ville komme til å splitte USA, noko kritikarane fekk rett i.

Manifest destiny kom i miskreditt etter borgarkrigen, og planane om å erobre nye territorium på det amerikanske kontinentet vart forkasta. Manifest destiny kom desto sterkare tilbake i 1890-åra. Denne gongen gjekk republikanarar som president William McKinley (1895–1901) og Theodore Roosevelt (1901–1909) i bresjen for ein imperialistisk politikk.

Seinare presidentar har brukt uttrykket for å rettferdiggjere ein aktivistisk utanrikspolitikk. Den demokratiske president Woodrow Wilson (1913–1921) brukte manifest destiny som argument for USAs deltaking i den første verdskrigen. USA skulle ifølgje hans argument spreie og trygge demokratiet i verda — make the world safe for democracy.

President Donald Trump (2016–2021 og 2025–) har meir enn nokon annan president sidan Theodore Roosevelt knytt utanrikspolitikken opp til den nasjonalistiske og imperialistiske tenkinga i manifest destiny. I innsettingstalen i 2025 varsla han ei kursendring i amerikansk utanrikspolitikk ved å utrope manifest destiny til leietråd i USA sitt forhold til omverda. Forsøk på å ta kontroll over Grønland, retorikken rundt kontroll over Panamakanalen og innlemming av Canada i USA og Trumps uttalte ambisjon om å kolonisere planeten Mars, viser korleis manifest destiny framleis påverkar USAs utanrikspolitikk.

• USAs historie før 1783
• USAs historie 1783–1860
• USAs historie 1860–1920
• Monroe-doktrinen
• USAs forhold til Latin-Amerika
• Mexicos historie
• Canadas historie
• Nord-Amerikas historie

• Hahn, Steven (2016): A Nation Without Borders: The United States and Its World in an Age of Civil Wars, 1830–1910. Penguin.
• Howe, Daniel Walker (2007): What Hath God Wrought: The Transformation of America, 1815–1848. Oxford University Press.